پربازدیدترین ها

جدیدترین نوشته ها

گزارشی از کتاب “اسلام و تمدن اسلامی اثر آندره میکل” مطلب ویژه

  • شنبه, 02 آبان 1394 | کد خبر : 208
  • نوشته شده توسط 
  • اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

گزارشی از کتاب “اسلام و تمدن اسلامی اثر آندره میکل”

د راین اثر تلاش می کند تا با یک نگاه کاربردی ضمن تاکید بر نقش شگرف اسلام درتمدن سازی یک دیدگاه کاربردی را نسبت به بیداری این تمدن نش مولف با بیان دوره اول تمدن اسلامی در جزیره العرب وتبیین رخدادهای عصر نبوی و نگاهی به جغرافیای جزیره العرب می کوشد به نحوی تاثیر پذیری شرایط


اجتماعی آن منطقه را ازعواملی چون شتر؛علف ؛بیابان ؛کمبود آب و…نشان داده وهنجارهای اجتماعی و حتی مذهبی چون اماکن مقدس را تابعی ازشرایط اقتصادی بسیار بدعربستان قلمداد نماید.وی به تشکیلات نامنسجم سیاسی که برپابه نظام قبیله ای و مردسالار شکل گرفته پرداخته وغرور عشیره را بهترین محرک این حساسیتها ذکرنموده ونیازمندیهای اجتماعی و اقتصادی رابه حمایتها و مخالفتهای قبایل از یکدیگر پیوند می زند.
میکل به موقعیت حجاز و نقش تاثیر گذار آن اشاره نموده و میگوید:این منطقه در چهار راه اصلی کاروانهای تجاری شهرهای طائف؛یثرب و بخصوص مکه که فعالیت و هوشمندی قبیله قریش آن را به صورت یکی از غنی ترین شهرهای شبه جزیره عربستان درمی آورد؛توسعه می یابد .
هوشیاری شهر مکه دردرک صحیحی بود که این شهر از موقعیت خود داشت و می دانست که شرایط اقلیمی نامساعد و زمینهای بیابانی آن ؛در عین حال برای روابط تجاری چهار گروه از غنی ترین کشورهای آن زمان جنبه حیاتی دارد. این چهار کشور عبارت بودند از :

امپراطوری حبشه در آن سوی دریاد سرخ ؛کشورهای مدیترانه روم شرقی در شمال غربی؛بعد کشور تیسفون وبین النهرین در عهد ساسانیان در قسمت شرقی تر و در دهانه محدوده مرکزی بیابان و باالاخره نزدیکترین کشور یعنی یمن با تمدنهای شهری اش که به وسیله اقیانوس هند به هندوستان و چین راه داشت.بر اساس همین موقعیت خاص حجاز است که توجه آقای میکل به ترازیت کالاهایی چون طلا ؛عاج و بردگان آ فریقا ؛ ادویه جات و پارچه های خاور دور که از طریق عربستان جنوبی وارد میشد و همچنین کندر؛ پارچه حبوبات و روغن از کرانه های مدیترانه باعث شکل گیری قشر جدیدی از سرمایه داران آن دوره می شدکه بی تردید تجار ؛صرافان و رباخواران را در بر می گرفت.
میکل سپس به بیان عوامل ثبات و وحدت فرهنگی جزیرة العرب پرداخته و با اشاره به نقش تجارت با پیشینه طلایی اش در جنوب جزیرة العرب و ادامه آن روند به گونه ای دیگر در شمال (حجاز) به عنوان عاملی برای رقابت دو امپراطوری ایران و بیزانس نقش واسطه‌ای این منطقه را مورد توجه قرار می دهد. سقوط امپراطوری جنوب عربستان (یمن) و سیل مهاجرت آنان به شمال و انجام دشمنی های سرسختانه میان این دو گروه از اعراب (قحطانی و عدنانی) که تا یک قرن قبل از ظهور اسلام جریان داشته و تا مرز‌های شهری و روستایی عراق و سوریه ادامه یافته را به عنوان عامل مؤثر دیگری برای هموار نمودن راه برای ظهور اسلام می‌داند.زبان عربی و شعر به عنوان گویش مشترکی بود که می توانست اعراب را برای فهم و درک پیام قرآن به یکدیگر نزدیک نماید.
آندره میکل در فصل دوم و سوم کتاب خود در ادامه بحث از دوره‌اول تمدن اسلامی به مباحث مربوط به رسالت و حماسه محمدی۷ و شرایط فرهنگی و اجتماعی پیام‌های پیامبر اسلام و عناصری چون وحی، قرآن و ارکان تعالیم اسلام و ارتباط نزدیک آن با مسائل روزمره از نگاه خود پرداخته و علیرغم نقص‌هایی که در تحلیل وی به چشم می خورد می کوشد تا عناصر تأثیرگذار در پیدایش امت جدید تحت عنوان امت اسلام از دل اعراب جاهلیت را تشریح نماید.

وی آنگاه به دوران خلفای راشدین (از نگاه اهل سنت) پرداخته و به منازعات مربوط به خلافت و سرانجام انتقال آن از مدینه به دمشق و ایجاد شکاف‌های عمیق در جامعه اسلامی (سنی، شیعه و خوارج) و وحدت جهان اسلام در ورای انشعاب‌ها وتلاش در جهت حفظ قرآن کریم اشاره نموده و به حوادث مربوط به جمع آوری قرآن در عصر عثمان می‌پردازد.آنچه آقای میکل در این فصل بر آن تأکید می ورزد طرح اولیه یک دولت اسلامی و دستیابی مسلمانان به یک نظام اداری پیشرفته بعد از پیامبر است که تبلور جانشینی پیامبر۷ برای نو مسلمانان مناطق مختلف در قالب مفهوم خلاقت پذیرفته شده بود.
در فصل چهارم آقای میکل به خلافت امویان دمشق و ثمرات اولیه عصر طلایی اسلام پرداخته که امپراطوری اسلام علاوه بر آسیای صغیر و یونان کشور هایی که دول جانشینی اسکندر در آن جا مستقر شده بودند و همچنین قسمت‌های بزرگی از نیمه‌مدیترانه‌ای متصرفات روم را در بر گرفته‌بود.
وی بحران‌های حاکم بر شهر‌های متصرفه توسط ملسمانان در کنار پشتکار بادیه نشینان که بوسیله اسلام فعال شده بودند را عامل پیشرفت مسلمانان در عصر اموی می داند. چون اسلام با حذف مرز‌های سیاسی و اقتصادی که قبلاً دنیای روم شرقی و ساسانی را از هم جدا می ساخت توانست اتحادیه مناطق مختلف را تحت لوای خلافت مرکزی ایجاد نماید.

مؤلف همچنین به مشکلات و ناهماهنگی‌های موجود در دوران اموی پرداخته و مشاجرات موجود در درون حاکمیت چون اختلاف بنی امیه و بنی هاشم و همچنین بنی سفیان و بنی مروان و سپس بین خود بنی مروان با یکدیگر به عنوان رقابت های درون قبایل قلمداد می کند.
مشکل دیگر بحرانی بود که پس از گستره جغرافیایی جهان اسلام خلافت در دستگاه مالی و اداری خود مواجه بود و لذا با اخذ مالیات از اهل ذمّه در کنار زکات پشتوانه اقتصادی و مالی حکومت را تقویت می کرد.مشکل تحمیل زبان عربی بر مناطق غیر عربی در عصر برخی خلفا در کنار ساز و کار‌های بنی امیه برای ترویج زبان عربی چالش دیگری است که مؤلف بر آن تأکید می ورزد.
مشکلات ناشی از اختلافات امت اسلامی که به سقوط بنی امیه و روی کار آمدن بنی عباس انجامید نقش شیعیان و خوارج گستاخ را در ساماندهی شورش‌ها علیه بنی امیه مورد تأکید قرار داده و به نقش ایرانیان در زمینه سازی خلافت بنی عباس و سقوط بنی امیه می‌پردازد. در بخش دوم کتاب آقای میکل به دوره خلافت عباسیان و ویژگی‌های مهم این دوره می‌پردازند و این عصر را عصر برخورد تمدن‌ها (سنت عرب و میراث خارجی نومسلمانان) نام می‌گذارد
وی پس از بررسی اجمالی وضعیت برخی از خلفای این دوره و اشاره به نقاط قوت و ضعف آنان ضعف تشکیلات اداری را مهمترین عامل انحطاط سیاسی آنان ذکر می نماید.در این عصر مسائل مذهبی، سیاسی واجتماعی بر اساس تفکر اهل تسنن و اهل تشیع در موضوع خلافت و امامت پیوند می خورد و مشاجرات بر سر جانشینی پیامبر و رهبری امت اسلامی پایه های خلافت را سست می سازد.
از جمله مسائل دیگری که در تضعیف دستگاه خلافت مؤثر می دانند مخالفت‌های قومی و ایالتی بویژه سهم خواهی‌های آنان در حکومت را ذکر می کنند که ایرانیان در این سهم خواهی حضوری چشمگیر تر در تحولات سیاسی عصر عباسیان دارند. در غرب امپراطوری اسلامی، در اسپانیا یکی از امویان امپراطوری تشکیل داده و برای خود عظمتی دست و پا می‌کند ادریسیان در فاس مراکش اغلبیون در تونس با حکومت‌های محلی خود توانستند تمدن بزرگ اسلامی را در آن منطقه به معرض ظهور برسانند.

قرن چهاردهم عصر برخورد بین دو خلافت رقیب یعنی قرطبه و قاهره بود این برخورد که با حمایت بربرها انجام می گرفت زنت‌های مراکش به حمایت از امویان و زیریان قیروان به طرفاداری از فاطمیون برخاستند.در مشرق زمین نظارت بر جاده های قدیمی آسیا توسط سلسله های حمدانیان در موصل و حلب، طاهریان در خراسان و سپس صفاریان در خراسان، و سامانیان در ماوراء النهر و ال بویه در دیلم و غزنویان در غزنه جریان‌های غالب بر تاریخ شرق اسلامی در قرن چهاردهم است.در نهایت سربازان گارد ترک سلطه خود را بر خلافت گسترده‌اند و پایه های خلافت عباسی روز به روز سست تر می شود. بگونه ای که یک نوع حکومت اشتراکی با دستگاه خلافت ولی با حفظ و پذیرش جایگاه خلافت عباسی شکل می گیرد.

ایشان به ویژگی های عصر تمدنی در خلافت عباسیان اشاره نموده و مهمترین ان را تب ایجاد شهر ها و قصرها در بلاد اسلامی، تأسیس شهرهای جدید، گسترش شهرسازی، و رونق تجارت در محدوده راه تجارت امپراطوری‌های بزرگ قدیم، توسعه برخی صنایع دستی و فنون مختلف مثل صنعت پارچه بافی، کاغذ سازی و … در کنار توسعه تجهیزات شهری و بندری یا کاروانی را از جمله مظاهرتمدنی در این عصر ذکر می کنند.امپراطوری سلجوقی که ترکیبی از سه ویژگی ترکی،نظامی و سنی مذهب بود توانست زبان ترکی را در فرهنگ مرکب ایران عربی داخل نموده و یک تمدن اسلامی جدید را خلق نماید.

در نهایت آندره میکل پس از ذکر پیشرفت ها وتوسعه طلبی های مسلمانان به ناکامی نسبی اسلام در غرب امپراطوری می پردازد و پیشرفت مسیحیان و هرج و مرج مسلمانان سیسیل آغاز مرحله تصرف سواحل خاوری سیسیل را مورد توجه قرار می دهد.

وی به نقش مغول ها در محو خلافت بغداد از تاریخ اسلام می پردازد و دوره اسلام بدون خلیفه را با کشور گشایی های مغولان مورد ارزیابی قرار می دهد.وی ترقی و پیشرفت در ایران و ترکیه و ظهور هنر معماری ایرانی و مظاهر تمدنی این مصر را مورد بررسی قرار می دهند و به تحولات مناطق مختلف جهان اسلام که تحت تأثیر این موج جدید بود اشاره نموده و خروج اسلام از اسپانیا وبه مبادلات اسلام و مسیحیت می پردازند.

سپس عصر عثمانی و صفوی و گورکائیان به عنوان سه دولت و امپراطوری مهم اسلامی و تحولات تجاری و اقتصادی و صنعتی و برخی جلوه های هنری و همچنین ظهور صوفیان در دوره ؟؟؟ و تحولات این دوران را مورد بررس قرار می دهند و به نقش پررنگ ایرانیان در این دوره اشاره می نمایند.ایشان با تأکید به سه عنصر شکل گیری، مناظره و فراق در دوره عباسی تأثیرات جهان خارج از اسلام در این جریانات را مورد بررسی قرار می دهد

تب علم و دانش توانست سیر حرکت رو به جلو را در توسعه تمدنی جهان اسلام ایفا کند و علوم عربی و یافته‌های خارجی و یونانی ـ توسعه و فرهنگ و ادب نوآوری ها، پیشرفت‌ها و التقاط‌ها در عرصه های علوم محض و عملی و آثار هنری بر جای مانده از این دوران که در معماری آن عصر تجلی یافته را مورد تأکید قرار می‌دهد.در بخش سوم کتاب خود به استیلای ترک و مغول و ظهور پدیده ی جدید در تایخ اسلام اشاره می کنند و نهایتاً بقایای خلافت بغداد در عصر آشفتگی ها را مورد بحث قرار می دهند.
ترکان سلجوقی حامیان خلافت و قدرت بخارا با قدرت نمایی نفوذ خود را تا فلات ایران و آذربایجان درمی‌نوردند و پس از استیلای بر خراسان به سوی ارمنستان و اسیای صغیر و عراق پیش می روند آن ها سوریه را از دست فاطمیان خارج نموده و چتر سلطه خود را تا مرز های امپراطوری روم شرقی گستراندند.در فصل چهارم کتاب خود آقای میکل دوره‌انحطاط تمدن اسلامی پس از دوازده قرن از ظهور اسلام را مورد ارزیابی قرار می دهد و قدرت نهایی شیعه در این دوره را یکی از مهمترین مسائل در کشمکش‌های مذهبی این عصر قلمداد می کند و از هنر‌های ایرانیان در این دوره نیز یاد می کند

وی در بخش پایانی کتاب خود از امپریالیسم و پایان رنسانس عرب سخن می‌گوید و تجزیه امپراطوری عثمانی و شکست صفویه و ظهور دولت‌های کوچک و متعدد در جهان اسلام به عنوان عامل ضعف و انحطاط جهان اسلام ذکر می نماید.جریانات ناسیونالیستی ایرانی، ترکی به عربی و … روز به روز شدت یافته و عاملی برای ناکامی تمدن اسلامی ذکر نموده و بخشهای ملی گرایانه تا پس از جنگ جهانی دوم و ظهور قدرت غرب و قدرت نمایی اروپا رد دو جبهه بالکان که ماورای بحار با جسارت و گستاخی پیش می رفت را مورد بحث قرار می دهند.

پس از جنگ جهانی دوم اسلام در قرن بیستم علیرغم همه تحولات نفت وارد عرصه و چرخه اقتصاد جهانی می شود.
وجود چاههای نفت در مناطق جهان اسلام بویژه عرب جهان غرب را پیش از پیش به بحث این مناطق و تأثیر گذاری در کشورهای اسلامی ترغیب می کند.جریانات سوسیالیستی در کشور های اسلامی رخنه نموده و در کنار جریانات اسلام گرا و حتی جریانات لائیک به تقابل می‌پرداختند.
و در نهایت ظهور پدیده انقلاب اسلامی و اسلام تشیع علوی در ایران پس از انقلاب را مورد توجه قرار می دهد و می گوید: تشیع انقلابی معتقد به تعدد جمهوری های اسلامی زیر لوای رهبری واحد است وی در پایان و نتیجه گیری از تمدنی واحد اسلامی علی رغم صبغه های قومی و مذهبی و ناسیونالیستی سخن به میان می آورد و می گوید:

تمدن اسلامی مرکب است از اجماع احساس و زندگی با تکیه بر گذشته و امید به آینده. وی می گوید اسلام نه می تواند دست از سعادت دنیوی بردارد و نه روح خود را از دست بدهد لذا راهی میانه کاپیتالیسم و مارکسیسم را دنبال می کند

و در نهایت طرح بنای بزرگ تمدن اسلامی و آثار و نشانه های آن را مورد توجه قرار می دهد و به سیاستمداران پیام می دهد که تمدن اسلام در حال بیدار شدن و شکل گیری است.
نویسنده: محمد عبادی

به اشتراک بگذارید

Submit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn
بازدید 680 بار
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
منتشرشده در متفرقه

دیدگاه ها و اظهار نظرات

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید

به ما بپیوندید

نوشته های قدیمی تر

کتاب های منتشر شده

Style Setting

Fonts

Layouts

Direction

Template Widths

px  %

px  %